Hoe maak je mensen veiligheidsbewust?
Een visie over veiligheid en gedrag bezien vanuit persoonlijke ontwikkeling (deel 1)
Door: drs Peter C.M. Henneveld
Wat is veiligheidsbewustzijn en hoe kunnen medewerkers zich bewust worden van veiligheid? Vaststaat dat gedrag het verschil maakt tussen veilig en onveilig handelen. Maar hoe verander je gedrag?
Veiligheid wordt al jaren gedefinieerd als het bewust nemen van aanvaardbare risico’s. Maar wat is aanvaardbaar? Dit is voor iedereen anders. Wat de ene persoon toelaatbaar acht, is voor de ander ondenkbaar. We hebben wel referentiekaders, zoals wetgeving, bedrijfsnormen en persoonlijke overtuigingen.
Veiligheidsbewustzijn heeft te maken met mensen en hun overtuigingen. Deze kunnen bewust of onbewust zijn.
Verder...
(On)bewustheid
Bewustzijn heeft te maken met ‘erbij’ zijn. Alert zijn door middel van aandacht, focus en intensiteit. Maar waar moet je dan aandacht voor hebben?
Simpel, voor datgene wat er voor je neus gebeurt en/of wat nodig is. Mensen zien de wereld door hun zintuigen. In de hersenen wordt vervolgens echt waargenomen. De geest (gedachten) is echter zeer flexibel en kan gericht zijn op van alles, behalve op datgene wat er (letterlijk) voor je neus gebeurt. Je kunt een order doornemen terwijl een heftruck voorbij rijdt, zonder dat je hem waarneemt. Dit is onbewustheid. De gevolgen van onbewustheid of mechanisch waarnemen en vervolgens onbewust handelen kunnen grote gevolgen hebben. Stel dat de medewerker van de Harald of Free Enterprise bewust had gehandeld? Dan waren de deuren eerder dichtgedaan en was de ramp niet gebeurd. Of stel dat degene in café Het Hemeltje zich echt bewust was geweest van zijn actie? Dan had hij de kerstversiering niet in brand gezet.
Aandacht
Je kunt naar Amsterdam rijden en je bij aankomst realiseren dat je onderweg
hebt nagedacht over een probleem bij een klant. Je was met je aandacht niet bij het
autorijden. Er was ‘iets’ anders dat reed, remde en schakelde. Dit ‘iets’ is mechanisch,
het gebeurt zonder dat je ‘erbij’ bent. Ons bewustzijn fluctueert sterk. Er is iets
mechanisch in ons is wat soms de besturing overneemt. Veel denken en dagdromen haalt
je uit het ‘nu’, waardoor je gedurende de dag bewust en onbewust kunt handelen. Aandacht
of focus is het richten van je zintuigen op een bepaald object of onderwerp. Als
je een rapport opstelt, je voicemail afluistert en twee collegiale gesprekjes voert
heb je in korte tijd veel gedaan. Maar hoe aandachtig heb je het gedaan?
Kwaliteit van werken heeft alles te maken met de mate van aandacht die je ervoor hebt.
Focus
De focus of het referentiepunt van onbewust denken en handelen ligt buiten jezelf. Je laat je bijvoorbeeld de hele dag leiden door je agenda, je baas of klanten. Bij bewust denken en handelen zit dit referentiepunt binnen in je. Je luistert goed naar jezelf en doet de dingen die nodig zijn en stelt andere prioriteiten. De resultaten van je werk zijn vele malen beter dan van degene die rent en maar roept dat hij/zij het zo druk heeft.
Intensiteit
Intensiteit ten slotte is de hoeveelheid aandacht die je tot je beschikking hebt. De kwaliteit van werken wordt ook hier weer direct positief of negatief beïnvloed. Je voert een gesprek met een leidinggevende en je wilt dat hij beter toezicht houdt op het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Je bent ‘erbij’, je zintuigen werken maximaal en je tracht hem te overtuigen van het belang deze middelen te dragen.
Je merkt na verloop van tijd echter dat je concentratie afneemt en je met je gedachten ineens thuis zit (de badkamerkraan moet nog worden gerepareerd). Je luistert nog maar op halve kracht en mist enkele belangrijk signalen van je gesprekspartner. Na het gesprek heb je een ontevreden gevoel. Doordat intensiteit, focus en aandacht afnemen is de kwaliteit van het gesprek direct negatief beïnvloed.
Het wordt de hoogste tijd dat we aandacht voor veiligheid verplaatsen vanuit het organisatiedenken naar het domein van persoonlijke ontwikkeling.
Verandering in gedrag
Er zijn drie manieren om tot een verandering in (veiligheids)gedrag
te komen. Allereerst via voorschriften en regels, de relatief eenvoudigste manier.
Je verandert de bestaande regels via principes van dwang, controle en/of de bereidheid
van mensen. De motivatie is niet al te hoog en er is veel controle noodzakelijk.
Hoe meer regels des te meer controle dus. Totdat je vastloopt in eeb enorme bureacratie
met dossierkasten vol met handboeken. Erg risicovol omdat de werkelijk grote risico’s
onvoldoende aandacht krijgen.
Overtuigingen aanpassen
De tweede manier is het vervangen van denken, voelen en (belemmerende)
overtuigingen. De motivatie om veilig te werken moet bij voorkeur van binnenuit komen
op basis van vragen als: wat zijn je denkbeelden, gevoelens en welke overtuigingen
spelen een (on)bewuste rol? Gedrag komt voort uit (on)bewuste overtuigingen/intenties.
Een medewerker kan de overtuiging hebben hij veilig werkt met zijn vorkheftruck ondanks
dat hij vol gas door een vol en onoverzichtelijk magazijn rijdt. Hij gaat zijn gedrag
pas veranderen als hij inziet dat deze overtuiging grote gevolgen kan hebben voor
zichzelf en anderen. Alleen dan zal hij zijn overtuiging vervangen door een gezondere
manier van werken.
Zelfinzicht vergroten
De derde en meest diepgaande verandering heeft te maken met je diepste wezen, het vergroten van het bewustzijn en zelfinzicht. Dit wordt ook wel het proces van ‘wakker worden’ genoemd. Je krijgt inzicht in wie je werkelijk bent en wat je doet.
Als je goed let op mensen, kun je in hun (basis)houding veel herkennen. Daarnaast spelen vragen als: hoe sta je in het leven, je werk, wat doet er werkelijk toe en vanuit welke waarden en principes ga je om met jezelf en andere mensen, je leidinggevende en je organisatie?
Ervaring
We kunnen bewustzijn -
Een persoonlijke ervaring maakt mensen meer bewust dan rationele argumenten.
Veiliger werken
De geboorte van een kind is voor de meeste mensen een enorme ervaring. Ze gaan anders aankijken tegen zichzelf en de wereld. Maar ook een echtscheiding, onverwacht ontslag of een zwaar bedrijfsongeval kan een grote verandering teweeg brengen. Een monteur die drie vingers is kwijtgeraakt omdat hij de beveiliging op een machine niet wilde gebruiken, weet dat hij het anders had moeten doen en zal zijn werk veiliger uitvoeren (als hij dat überhaupt nog kan).
Reflectie -
Medewerkers bewuster veilig laten werken is niet zomaar even te ‘implementeren’. Het vereist een goed inzicht in intenties, drijfveren en overtuigingen van medewerkers.
Je kunt ‘erbij zijn’ wat we bewust noemen of onbewust denken en handelen.
Onbewustheid:
- er niet ‘bij’ zijn, dagdromen;
- je eigen ‘bandje’ afdraaien;
- domme dingen doen;
- verkeerde prioriteiten stellen;
- geen onderscheidingsvermogen;
- conflicten creëren / liegen;
- geen inzicht in de consequenties van eigen handelen;
- geen rekening houden met de belangen van anderen en de organisatie.
Bewustheid:
- alert zijn;
- aandachtig en betrokken;
- juiste dingen doen gericht op wat de ander nodig heeft;
- gemotiveerd en geïnspireerd zijn;
- empathisch communiceren (begrijpen wat de ander bedoeld);
- verbonden zijn/blijven met jezelf (denken-
voelen); - zorgdragen voor je eigen gezondheid en veiligheid en die van anderen.
Voor management en leidinggevenden zelf is met name een grote(re) mate van (zelf)inzicht en kunnen reflecteren op hun eigen denken, voelen en doen noodzakelijk.
De beroemde uitspraak van Mahatma Gandhi ‘Wees de verandering die je wenst’, is in die zin nog steeds actueel.
De wijze waarop je tracht mensen bewust veilig te laten werken is een ander verhaal....
De Bewustzijnsfabriek is a registered trademark
Copyright De Bewustzijnsfabriek -
