De Bewustzijnsfabriek®

Dienend leiderschap
Door P.van Oyen

Inleiding
De titel dienend leiderschap heeft iets intrigerends. Het idee spreekt iets in ons aan dat zo dikwijls verborgen lijkt. In de eerste plaats is er de paradox van dienen en leiden. Je kunt een leider dienen, zoals een slaaf zijn meester dient of een onderdaan de vorst of vorstin. Dat is duidelijk genoeg. Maar hoe zit het met het omgekeerde? Hoe zit het met de leider die zijn of haar volgelingen dient? Hoe zit het met de vorst die zijn onderdanen dient? De vorst die zijn onderdanen dient is sinds de invoering van de constitutionele monarchie gemeengoed geworden. De dienende functie van de vorst is de legitimatie geworden voor het voortbestaan van de monarchie. Als de vorst niet meer dient, wordt hij of zij afgezet en kiezen de onderdanen voor een republikeinse staatsvorm. Als de president van de republiek zich niet meer dienend opstelt, wordt hij weggestemd. Als de staatsvorm inmiddels de nodige manipulaties heeft ondergaan is de kans heel groot dat de president een dictator wordt zoals dat op veel plekken van de wereld het geval is. We mogen ons gelukkig prijzen dat het gegeven van dienend leiderschap aan de top van het staatsbestel binnen onze Europese cultuur verankerd ligt. Maar hoe zit het met de niveaus onder de top? Hoe zit het met het bedrijfsleven, met de ministeries, met de lagere overheden en met de NGO's?

Toezicht
Het eerste gegeven dat zich aandient bij dienend leiderschap is dat er sprake dient te zijn van een vorm van toezicht en van checks and balances. Zonder toezicht gaan de sluizen open voor een eindeloze reeks van zelfzuchtige tendensen die in de mensen aanwezig zijn. Macht en geld vormen nu eenmaal een heel grote verleiding. De zelfzuchtige tendensen in ons treden dan gemakkelijk naar buiten als een geest uit een fles, zoals de legendarische Pandora overkwam. De geest van geldzucht en machtzucht laat zich niet meer terugsturen en is heel sterk. Die geest is de personificatie van al het ambitieuze in ons. Onze ambities zijn sterk motiverend en zijn meestal naar buiten gericht. Het is echter mogelijk – en noodzakelijk – te leren dat het ambitieuze ook getransformeerd kan worden naar een naar binnen gerichte kracht of verlangen. Deze ommedraai of ommekeer is de basis van de prediking van zowel Jezus als van Johannes de Doper: Bekeert want het Koninkrijk is nabij.

Leren omgaan niet weten
De naar buiten gerichte krachten zijn altijd uit op bezitvorming en verovering, zij leiden ons weg van onze eigen goddelijkheid en onsterfelijkheid en veroorzaken uiteindelijk een isolement en onvermogen om te communiceren. Macht is dan het enige middel om dingen – door dwang – gedaan te krijgen. Hier is geen dienen maar slechts afdwingen. De naar binnen gerichte krachten zijn hieraan tegengesteld en leiden tot een speurtocht naar je eigen innerlijke vrijheid, naar het Koninkrijk dat in u is. In een op consumptie en behoudzucht gerichte maatschappij is veel moed en visie nodig om deze naar binnen gerichte kracht ruim baan te leren geven. Het betekent een loslaten van allerlei verankeringen en ijkpunten zonder dat je duidelijk weet wat daarvoor in de plaats komt. In de mystieke traditie van de Middeleeuwen wordt dit de wolk van niet-weten  genoemd. Leren omgaan met dit niet weten  en vanuit een niet weten tot inzicht en tot praktische en levende kennis te komen is een uitdaging van de hoogste orde. Die levende kennis, die gegeven wordt, is altijd dienend en nimmer uit op eigen belang. Zij is altijd gericht op het geheel en zij steunt op een grote alertheid die zich verbindt met intelligentie, integriteit en een helder inzicht. In een spanningsveld zijn er altijd twee polen, twee partijen die met elkaar twisten. Alleen het vinden van een evenwicht zal de polariteit opheffen. Dat evenwicht kan een compromis inhouden maar zal meestal een zaak of probleem vanuit een veel groter gezichtspunt beschouwen om van daaruit met mogelijke oplossingen te komen. De huidige problemen met religieus fundamentalisme zullen ook uitsluitend vanuit een groter gezichtspunt, een universeler standpunt, kunnen worden opgelost. Iedereen zal daartoe een steuntje moeten bijdragen en het gaat er dan bovenal om de onderlinge wilskracht te activeren om dat te doen. Hier licht de taak bij uitstek van dienend leiderschap.

Dienend leiderschap zoekt altijd naar evenwicht, naar een middenweg en naar een oplossing. Slechts in het uiterste geval zal naar de wapens gegrepen worden om een strijd aan te gaan, zoals in de tweede wereldoorlog.

Innerlijk evenwicht
Tot ongeveer twintig jaar geleden was er sprake van een soort balans van de sturende krachten die door grote instellingen heengingen. De diverse groepen die bij het functioneren van een instelling belang hadden hielden elkaar in een wankel evenwicht door een systeem van geschreven en ongeschreven checks and balances. Toen kwam er een kongsie tussen directie en aandeelhouders en werd plotseling het idee geïntroduceerd van shareholders value. Het bleek een eufemisme te zijn voor het opwaarderen van de waarde van aandelen door middel van gebakken lucht: ijdelheid der ijdelheden 'het is allemaal gebakken lucht' (zo ongeveer luidt deze uitspraak in de nieuwe bijbelvertaling). Een deal werd gemaakt waarbij via een intense reorganisatieronde zowel de aandeelhouders als de directors en het senior management er aanzienlijk beter van werden ten koste van het werknemers die het bedrijf of de instelling draaiende hielden. Dienend leiderschap staat haaks op de gangbare ideeën van corporate governance. Zeker, de heer Tabaksblatt heeft allerlei doekjes voor het bloeden geformuleerd maar de boodschap van dienend leiderschap is de boodschap van een roepende in de woestijn. Recht maken wat krom is, valt niet mee. Als een aantal jaren terug de multinational Unilever in haar 'wijsheid' besluit een grote pay-out te doen aan aandeelhouders omdat de liquiditeitspositie te groot is geworden, klinkt dat prachtig. Hier hebben we een voorbeeld van een verlichte manier om aan shareholders value te werken (denken we). Maar als dan tegelijkertijd een reorganisatieronde wordt aangekondigd waarbij 6000 mensen of meer, wereldwijd, hun baan zullen verliezen valt het met die gewetensvolle en vooruitziende blik wel mee. De ontslagronde zelf, samen met een scripts issue,  betalen uiteindelijk voor de pay-out en de ontslagen werknemers betalen samen met de nieuwe aandeelhouders het gelag. De zittende klasse is de lachende derde. Hoezo corporate governance? Met World-on-line NV ging het niet veel anders. Het is beslist noodzakelijk om een gevoel voor verhoudingen in de maatschappij te herstellen en een nieuw en zorgvuldig geformuleerd evenwicht terug te vinden. Bijna alles is aan herijking toe, te beginnen met de manier waarop mensen betaald worden en zich laten betalen en de manier waarop de overheid haar inkomsten verwerft.

De leider als vriend
Het is welbekend dat wie werkelijk een nieuw idee wil implementeren bij de leiding zal moeten beginnen. Het voorbeeld van de leiding is onontbeerlijk omdat zonder dat voorbeeld het idee geloofwaardigheid mist. Er is dan geen credibility,  geen geloof in de juistheid van het idee. Voorbeeld doet volgen. Dat is welbekend. Wie de leiding heeft over een organisatie zal in staat moeten zijn om  vast te houden aan datgene waarvan hij of zij weet dat het waar en waarachtig is. Van modern leiderschap wordt een bijzondere innerlijke spankracht gevraagd en bovendien een enthousiasme voor het werk dat de leider bezig houdt. Zelfs wanneer er succes is, zal degene die leiding geeft er zich niet op moeten laten voorstaan. Arrogantie en hooghartigheid moeten een leider vreemd zijn. In plaats daarvan zal hij of zij vol mededogen dienen te zijn, waardoor de mensen die voor hem of haar werken hen graag van dienst zijn.  Ooit schreef een dichter:  Het bestuur van de koning kwam erop neer dat alle onderdanen dachten dat alleen hij of zij de koning heel na stond en tot zijn vriendenkring behoorde.
Het gaat er dus om dat men zich 'thuis' voelt en op zijn gemak als bij een vriend. Leidinggeven door middel van angst en dwang is rampzalig en vroeg of laat krijgt men zeker de rekening gepresenteerd. Als een leidinggevende deze kwaliteit van vriendelijkheid weet op te brengen zal de organisatie waaraan hij of zij leiding geeft naar volle tevredenheid functioneren. Er is echter nog een aspect dat hierbij van groot belang is. De leidinggevende die zijn functie in alle bekwaamheid vervult zal zich er voortdurend van bewust moeten zijn dat de resultaten van zijn inspanningen zich voegen naar het ‘Uw wil geschiede’.  Dit betekent dat een leider in staat moet zijn om goed nieuws en slecht nieuws in gelijkmoedigheid te ontvangen en er vanuit een innerlijke evenwichtigheid op reageert.
Hier komt het belang naar voren van een spirituele dimensie in modern management. Een echte leider is innerlijk met zichzelf verbonden. Een echte leider is niet uit op macht noch op aanzien maar hij is uit op het welzijn van zijn of haar bedrijf, van zijn of haar personeel en op het welzijn van de klanten.
Deze universele dimensie geeft aan werkelijk leiderschap een dienende functie mee. Zo'n leider vervult zijn of haar taak en functie niet vanuit winstbejag maar vanuit plichtsbesef. Zou Winston Chrurchill ooit aan het leiderschap van de Tweede Wereldoorlog begonnen zijn als hij uit was geweest op een 'leuk' salaris?

Visie en een glasheldere geest
Leiderschap en leiding geven impliceren het hebben van een visie. Het hebben van bakens om koers te houden is hierbij onontbeerlijk. Deze bakens zijn natuurlijk niet de computergegenereerde projecties en spreadsheets die niets anders doen dan het registreren en het projecteren van de database die erin is gestopt. Geen mens laat zich in een database stoppen, waarom zijn leiderschap dan wel? Visie impliceert het kunnen improviseren en het vermogen om vanuit het hier en nu op de dingen in te spelen die aan de orde zijn. Robert Greenleaf zegt hierover: The leader needs three intellectual abilities that may not be assessed in an academic way : 1. one needs to have a sense for the unknowable; 2. one needs to be prepared for the unexpected and 3. one needs to be able to foresee the unforeseeable. The leader knows some things and foresees some things, which those he is presumed to lead do not know or foresee as clearly. This is partly what gives the leader his "lead", that puts him or her out ahead and qualifies him or her to show the way. Hier is sprake van een intrigerende vorm van 'voorkennis': vooruitzien en intuïtief aanvoelen. Gelukkig is die vorm van voorkennis nog niet verboden.

Onthechting geeft een gevoel voor maat en verhoudingen
Dienend leiderschap is een vorm van onthechting, van altruïsme. Wie is bereid over zichzelf heen te stappen en zich dienstbaar op te stellen voor het geheel van de organisatie en dus uiteindelijk voor het universum zelf? Deze vorm van innerlijke overgave aan het grote geheel van de scheppende wil die door de hele schepping heen gaat, is de ultieme uitdaging van dienend leiderschap. Deze vorm van innerlijke overgave betekent dat deze leider in staat en bereid is innerlijk steeds alle ruimte te bewaren voor alles en allen en niet 'dicht te klappen' of te verharden. Een dienend leider zal altijd een fluïde houding aannemen en flexibel zijn. Flexibiliteit is immers een van de grote eigenschappen van een intelligente en begrijpende geest. Toch zal een dienend leider altijd standvastig en trouw blijven aan zijn of haar eigen geweten en dat geweten nimmer compromitteren of verloochenen. Die innerlijke trouw aan zichzelf vrijwaart een dienend leider van corruptie en maakt hem of haar niet langer chantabel. De integriteit is dan de garantie voor geloofwaardigheid. Vanuit deze innerlijke ongebondenheid en vrijheid zullen zij steeds opnieuw volledig meedoen aan de dingen die dagelijks aan de orde zijn. Zij zullen er op toezien en er leiding aan geven. Zij laten zich leiden door billijkheid en redelijkheid en hebben een feilloos gevoel voor de juiste verhoudingen en voor de juiste maat der dingen. Bovendien weten zij gebruik te maken van emotionele energie waarmee hun wezen – door innerlijke overgave – in feite gevuld is. Zij weten redelijkheid en billijkheid samen te laten gaan met liefde, zorgzaamheid, compassie en vergevensgezindheid en hun leiderschap krijgt een glans en gloed die oprijst als vanuit een onbegrensde diepte. Hun geloofwaardigheid neemt alleen maar toe en mensen zullen zich graag met dit dienend leiderschap verbinden.

Redelijkheid en billijkheid
In feite bestaat hun leiderschap hieruit dat zij het algemene niveau van menselijkheid en van menselijke waarden op een hoger plan weten te brengen. Allerlei mechanische spanningsvelden vallen weg en er  komt 'rust in de tent'. Het gevolg is dat het hele leven binnen deze organisatie of gemeenschap op een verfijnder niveau belandt. Schoonheid, menselijke waardigheid, eensgezindheid, solidariteit, loyaliteit, dankbaarheid en tevredenheid worden plotseling weer tot leven gewekt en krijgen een nieuwe en vooral praktische betekenis.

Een dienend leider zal altijd bereid zijn de helpende hand te bieden en – naar vermogen – alles in stelling brengen om een spanningsveld in redelijkheid en billijkheid en met gevoel voor juiste maat op te lossen. Zelf blijven deze leiders echter innerlijk geheel in rust en bij zichzelf. Zij zijn de ware vredestichters. Omdat zij vrede in hun hart hebben gevonden en van daaruit dienend kunnen functioneren, zijn zij ook in staat die vrede weg te geven en vrede te brengen. Wie dat doet is goud waard, veel goud, en zal bereid zijn dat goud ook weg te geven want de bron ervan is onuitputtelijk. Er valt nog veel, heel veel, werk te verzetten in termen van opleiding, opvoeding, training, coaching en innerlijk verbinden: re-ligare.

Heelheid
Het woord religie duidt op het weer verbonden raken met. De vraag is natuurlijk waarmee een mens verbonden dient te zijn. Het is duidelijk dat de mens in de allereerste plaats weer verbonden zal moeten zijn met zichzelf als goddelijk en onsterfelijk wezen. De mens is zijn lichaam niet en evenmin zijn geest. De mens zelf wordt eens omschreven als een mass of consciousness, een massa van bewustzijn. Zodra de illusie van individualiteit vervalt, keert het bewustzijn weer terug tot zijn universele staat van onbegrensdheid. Die onbegrensdheid is de voedende bron van waaruit de schepping tot bestaan komt. Er is geen grotere dienaar denkbaar dan het onbegrensde dat alles laat zijn en alles voedt, zoals de zon ook alles laat zijn en alles voedt. Dienend leiderschap impliceert dit vermogen om alles en allen in alle omstandigheden te voeden en te inspireren. Hoezo graaien? Het voeden en inspireren betekent dat diegenen die geleid worden tot groei en bloei kunnen komen om tenslotte hun eigen volheid te verwerkelijken. De ene reorganisatie en ontslagronde na de ander bewerkt het tegendeel en zal onvermijdelijk zijn zolang shareholders value voorop staat als doel van het leiding geven. Het is de hoogste tijd om weer op zoek te gaan naar een punt van evenwicht dat alle deelnemers aan het welvaartsproces de ruimte geeft (maar niet hun hebzucht en hun machtzucht) om te groeien en te bloeien. Eenzijdige groei levert uiteindelijk een wanproduct met alle gevolgen van dien. Het gevolg is een innerlijke gespletenheid en daarmee een leugenachtigheid die juist krom zal praten wat recht is en die goed zal praten wat verkeerd is. Het gevolg is dat hypocrisie en leugenachtigheid ongemerkt  binnensluipen als een dief in de nacht en deze aanklacht hoor je dan ook voortdurend. Normen en waarden laten zich alleen van binnenuit herwaarderen. Alleen vanuit innerlijke eenheid en heelheid zullen onze gespleten tong en onze leugens oplossen in een juist gevoel voor verhoudingen, voor wat waarachtig is en voor wat iederéén recht doet en niet slechts een sectie van de maatschappij. Dienend leiderschap is een grote uitdaging.

Dienaar voor velen
Leiderschap impliceert een heldere geest, een vermogen om onderscheid te maken en te nuanceren zodat in iedere situatie het unieke herkend wordt en de dingen juist niet over één kam worden geschoren zoals bij een computer. Gelijke monniken, gelijke kappen klinkt aardig maar geen mens is gelijk en dus zijn er ook geen gelijke monniken. De echte leider wéét dat. Juist dat weten geeft hem de 'lead' waardoor hij een leider kan zijn. Hij weet ieder het zijne (en het hare) te geven en is daarmee rechtvaardig. Als hij zijn natuurlijk gevoel voor rechtvaardigheid ook op zichzelf weet te betrekken wordt hij bovendien rechtschapen. Het unieke karakter van ieder levend wezen opent hem de ogen voor de verscheidenheid van de schepping die in één grote eenheid vervat blijft. Wat anders kan deze mens 'doen' dan die schepping en de schepper te prijzen? De helderheid van geest maakt het noodzakelijk dat deze mens niet langer allerlei zaken vermengt zodat het innerlijk een grote brij wordt. Hiervoor heeft de leider zelfbeheersing nodig en kan hij onmogelijk belaagd worden door een eindeloze reeks van persoonlijke wensen. Dienend leiderschap betekent dat je bereid en in staat bent om steeds 'over jezelf heen te stappen'. Dienend leiderschap is een van de fundamenten van de Christelijke traditie. De vier evangelisten vermelden dit thema nadrukkelijk. Wie onder u groot wil worden, zal uw dienaar zijn en wie onder u de eerste wil zijn zal uw slaaf zijn gelijk de Mensenzoon niet gekomen is om zich te laten dienen maar om een dienaar voor velen te zijn en zijn leven te geven als losprijs. (Mt 20:26 e.v.).

Dienend leiderschap is gegrondvest in een vermogen om vooruit te zien en daar op een gewetensvolle manier mee weten om te gaan. Intuïtie en gewetensvolheid kun je een computer niet bijbrengen omdat een computer volstrekt mechanisch en wetmatig functioneert. Een computer bestaat dankzij de fictie dat er gelijke monniken zijn en dus ook gelijke kappen. Het unieke in ieder mens valt met een computer niet te vangen, maar wel met inzicht, begrip en gewetensvolheid. Dienend leiderschap is bestemd voor de sterken en dient gericht te zijn op de speurtocht naar het terugvinden van levende normen en waarden die als een natuurlijkheid vanuit een integer innerlijk oprijzen. Het heeft alles met spiritualiteit te maken als speurtocht naar jezelf en naar je eigen grondslag. Het heeft alles met religie te maken als uiting van het innerlijke verlangen om weer 'verbonden' te zijn en niet afgescheiden en geïsoleerd. Apartheid heeft nimmer iets goeds voortgebracht. Universaliteit en verbondenheid wel.

Organisatie als levend wezen
Dienend leiderschap houdt ook in dat een leider heel goed weet dat hij of zij de leiding gekregen heeft vanuit een vertrouwen dat zeker niet beschaamd mag worden. Dat vertrouwen moet gediend worden en gevoed. Daar is geen ruimte voor zelfzuchtige en op macht gerichte handelingen. Iedere organisatie is zelf ook een levend organisme, een levend wezen. Dat 'leven' blijkt niet alleen uit de verschillende organen die de samenstellende bestanddelen vormen van de organisatie. Er is ook sprake van een inspiratie die vanaf het begin de organisatie tot leven heeft gebracht. Die inspiratie is als het ware de levensadem van de organisatie. Als die levensadem van de organisatie niet langer wordt gediend en gevoed zal de organisatie eerder vroeger dan later de laatste adem uitblazen. Dienend leiderschap is er voor om die levensadem in stand te houden en sterker, gezonder te maken. Deze inspiratie is als een rode draad die door de hele wordingsgeschiedenis van de organisatie heenloopt met alle wel en wee. Een dienend leider heeft een feilloos oog voor deze levensdraad en zal die altijd dienen. Die levensdraad is de traditie van het bedrijf die van leider op leider en van generatie op generatie wordt doorgegeven. Maar een organisatie is niet alleen zelf een levend organisme, de organisatie is ook een orgaan van een groter geheel, een groter organisme. Iedere organisatie is afhankelijk van de omgeving waarbinnen gefunctioneerd wordt. Ook die omgeving is als een levend geheel en ook dat geheel moet gediend en gekend worden. Ook hier is weer de rode draad van bezieling en inspiratie die door dit grotere geheel heenloopt als een traditie die doorgegeven dient te worden. Die bezieling levend houden is de eerste taak van de bestuurders die als trustees over het geheel dienen te waken. Het laten verdwijnen van vaderlandse geschiedenis uit ons onderwijsbestel is zeker een belangrijke oorzaak van het verval van normen en waarden. Dat subtiele stelsel van Nederlandse normen en waarden is met veel inspanning door de generaties voor ons aan ons doorgegeven als een voedende bloedbaan. Er is zelfs het nodige bloed voor gevloeid, zoals in de tweede wereldoorlog.

Uitwisseling
Zo is er sprake van één grote onderlinge afhankelijkheid en ook van een grote onderlinge uitwisseling. Er is niet alleen een uitwisseling van goederen en diensten maar bovenal een uitwisseling van inademing en uitademing, van inspiratie en van bezieling. Die uitwisseling geeft uiteindelijk de rode levensdraad die door alles heenloopt. Dienend leiderschap heeft hiermee te maken. Is dit niet precies wat Churchill tot een grote leider maakte op een cruciaal moment dat de bezieling van een vrij en beschaafd Europa vrijwel ter ziele was gegaan?

Religie en bidden
Weer verbinden, religie, verbindt de mens weer met dit geheel. Een ander woord voor geheel is integritas. Integriteit is alleen mogelijk als we innerlijk weer verbonden raken met onze eigen heelheid die in ons is. Die innerlijke heelheid zal ons in staat stellen en bereid laten zijn om het geheel te dienen en niet een bepaalde partij of sectie.

De echte leiders zullen moeten leren hoe ze een innerlijke ruimte binnen zichzelf kunnen vinden en scheppen zodat er plaats is voor iedereen en zodat iedereen zich thuis voelt. Wij zijn veraf gegleden van dat ideaal. Opvoeding en opleiding schieten ten ene male te kort om onze toekomstige leiders dit soort kwaliteiten weer bij te brengen. De kerken komen niet veel verder dan onfrisse rechtszaken over onfrisse praktijken en hebben alle tijd en energie nodig om wat er nog over is drijvende te houden. Daar is niet veel puf te vinden. Voor dienend leiderschap is een nieuwe energie nodig, een nieuw elan. Daar zouden we, inderdaad, voor kunnen bidden.

Naar andere artikelen

Home